Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm
Nhân dịp kỷ niệm 25 năm ngày giỗ của Đức cha cố Phaolô Bùi Chu Tạo, Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm lược lại dòng lịch sử để tưởng nhớ và tri ân Ngài – người cha đã tận tâm nâng đỡ, gìn giữ và khôi phục Hội Dòng sau biến cố di cư 1954.
Biến cố di cư vĩ đại từ Bắc vào Nam năm 1954 đã để lại nhiều đau thương cho Hội Dòng. Ngày 11 tháng 07 năm 1954, khoảng 183 chị em (gồm cả Mẹ Bề Trên Tê-rê-sa Nhị, khấn sinh, tập sinh và đệ tử) đã di cư vào Miền Nam, chỉ còn khoảng trên 30 chị cao tuổi ở lại miền Bắc. Các chị chia nhau trông coi chín nhà, còn năm nhà phải đóng cửa vì không có người ở. Bà Bề Trên Anê Nguyễn Thị Toàn thì bị bắt đi cải tạo. Từ năm 1956, nhà nước đã lấy 11 cơ sở của Dòng dùng làm trường học hoặc các cơ sở khác của họ, chỉ còn lại 3 cộng đoàn: Nhà Mẹ tại Lưu Phương, Thành Đức và Hướng Đạo.
Năm 1957, Bà Anê Toàn mãn khoá học tập cải tạo 3 năm trở về; trong tu nghị cộng đoàn ngày 01 tháng 06 năm 1957, Bà Ma-ri-a Hiếu được đặt làm Bà Nhất, Bà Anê Toàn làm Giám Tập, Bà Ma-ri-a Cúc làm phụ tá Tập Viện, Bà Anê Ngọ làm Quản Lý, Bà Ma-ri-a Sâm và Bà Thảo làm Cố Vấn. Cùng với sự hỗ trợ của Đức Cha Cố Phaolô Bùi Chu Tạo và quý cha, Nhà Dòng đã nhận 30 thỉnh sinh, chia làm 3 lớp, đào tạo trong những năm 1958, 1959 và 1960. Đức Cha Phaolô Bùi Chu Tạo đã nhận lời khấn tạm của 30 tập sinh này vào ngày 01 tháng 01 năm 1963.
Tổng tu nghị lần thứ IV được tổ chức vào ngày 01 tháng 01 năm 1962 trước sự hiện diện của Đức Cha Phaolô Bùi Chu Tạo, Đức Cha Phó Giu-se Lê Quý Thanh và Cha Bề Trên Hoàng Đình Kim. Bà Anê Nguyễn Thị Toàn đã được chọn làm Mẹ Bề Trên Tổng Quyền. Những năm 1966-1967, vì chiến sự, chính quyền đã buộc 12 chị về gia đình. Nhưng ý Chúa nhiệm mầu, trong thời gian này giáo phận đang thiếu linh mục nên rất cần người phục vụ các xứ đạo. Vì thế, các chị đã trở thành những trợ tá rất đắc lực trong công việc mục vụ các giáo xứ của giáo phận.
Ngày 11 tháng 03 năm 1968, 6 quả bom đã rơi xuống khu vực nhà mẹ Lưu Phương và phá huỷ hầu hết tu viện (Nhà Nguyện, Nhà Tập, Nhà Đệ Tử, Nhà Trường v.v…) chỉ còn sót lại Nhà Hội Chung và một tháp chuông, chôn vùi luôn Mẹ Bề Trên Anê Nguyễn Thị Toàn và 4 chị khác (3 chị mới khấn tạm). Ngày 20 tháng 03 cùng năm đó, chính quyền buộc 10 chị trẻ sơ tán về gia đình, chỉ còn lại 3 chị lớn tuổi và ba cô hộ tu mù lòa, tàn tật; Nhà Mẹ lúc này chỉ là một nơi hoang tàn vắng lạnh. Đức Cha Cố Phaolô Bùi Chu Tạo đã tìm mọi phương thế để gìn giữ ơn gọi của các chị. Cứ 3 tháng 1 lần, ngài tập trung các chị tại Nhà Chung để tĩnh tâm và huấn đức. Mỗi năm Đức Cha cho các chị khấn tạm lại; khi nào hoàn cảnh cho phép thì khấn chung, lúc khó khăn thì khấn riêng.
Năm 1973, Đức Cha Cố Phaolô Bùi Chu Tạo làm đơn xin chính quyền cho 10 chị đã đi sơ tán lần thứ nhất được trở lại Nhà Dòng ; Bà Hiếu được đặt làm Bề Trên thay Mẹ Anê Toàn. Trong số 30 chị khấn lần đầu năm 1963, ba chị đã chết vì bom, 2 chị chết vì bệnh và 3 chị đã hồi tục, còn lại 22 chị trung thành trong ơn gọi nhưng chưa có ai khấn trọn đời; trong số đó 10 chị đã được trở về Nhà Dòng, 12 chị khác phải đợi tới năm 1992 mới được phép chính thức trở lại Nhà Dòng.
Năm 1988, Chị Tổng Phụ Trách Anna Nguyễn Thị Kim Hiên (Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm – Gò Vấp) cùng phái đoàn ra Phát Diệm dự lễ tấn phong Giám Mục của Đức Cha Giuse Nguyễn Văn Yến. Chứng kiến hoàn cảnh sống đời tu của các chị em tại nhà dòng cũng như tại gia đình, Chị đã xin Đức Cha Phaolô Bùi Chu Tạo cho các chị được khôi phục lại cộng đoàn và sống đời tu trì một cách đích thực theo đúng luật của Giáo Hội, nhưng Đức Cha chưa đồng ý vì nhiều lý do. Lúc đó Nhà Dòng chỉ còn hai chị khấn trọn là: Bà Thược đã 88 tuổi và Bà Đức 87 tuổi; tất cả các chị khác chỉ mới có lời khấn tạm và lời khấn ấy đã vượt quá hạn quy định. Kể từ khi Mẹ Bề Trên Anê Toàn qua đời vì bom năm 1968, vì hoàn cảnh khó khăn Nhà Dòng không có tổng tu nghị, và cũng không có Bề Trên Tổng Quyền. Cứ ba năm một lần các chị bầu một chị Đại Diện để liên kết các chị em và giữ liên lạc với Đấng Bản Quyền.
Năm 1990, khi ra dự Lễ Khai mạc Năm Thánh mừng 100 năm Nhà Thờ Chính Toà Phát Diệm, một lần nữa Chị Tổng Phụ Trách Anna Nguyễn Thị Thanh lại xin Đức Cha Phaolô Bùi Chu Tạo cho phép khôi phục lại cộng đoàn của các chị. Đức Cha đã chấp thuận và ngài đã gửi Chị Anna Đinh Thị Hiền, lúc đó là Đại Diện của tất cả các chị em, vào Nhà Mẹ Xóm Mới – Gò Vấp để thực hiện kì tập và khấn trọn đời theo Giáo Luật.
Ngày 12 tháng 06 năm 1991, Chị Đại diện Anna Đinh Thị Hiền đã khấn trọn đời trong tay Chị Tổng Phụ Trách Anna Nguyễn Thị Thanh tại Nhà Mẹ Xóm Mới Gò Vấp. Sau đó Chị đã trở về Phát Diệm để giúp đỡ các chị em khác chuẩn bị khấn trọn đời. Ngày 14 tháng 09 cùng năm, tại Nhà Nguyện Toà Giám Mục Phát Diệm, Chị Anna Đinh Thị Hiền đã nhận lời khấn cho bảy chị khác (trong nhóm 22). Các chị đã khấn lần đầu năm 1963, như vậy sau 28 năm các chị mới được khấn trọn đời. Cũng trong năm này, Nhà Dòng đã nhận lại ơn gọi và gởi một số đệ tử vào huấn luyện tại Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm – Gò Vấp.
Sau gần 30 năm không có Tổng tu nghị và Bề Trên Tổng Quyền, ngày 01 tháng giêng năm 1992, tại Tu viện Nhà Mẹ Phát Diệm, trước sự hiện diện của Cha Quản Lý Antôn Phan Văn Tự và Chị Tổng Phụ Trách Anna Nguyễn Thị Thanh, Đức Cha Phaolô Bùi Chu Tạo đã chủ tọa Tổng tu nghị lần thứ V của Hội Dòng, và chị Đại diện Maria Phan Thị Mai được bầu làm Tổng Phụ Trách nhiệm kỳ 1992-2003. Cũng từ đây, Hội Dòng có Tổng tu nghị thường kỳ cứ bốn năm một lần.
Tám chị khác trong nhóm 22 đã khấn trọn đời ngày 14 tháng 09 năm 1992 tại Nhà Nguyện của Hội Dòng mới được tạm xây dựng lại; năm sau, cũng cùng ngày 14 tháng 09, sáu chị cuối cùng đã được tuyên khấn trọn đời. Sau lớp khấn lần đầu năm 1963, vì hoàn cảnh khó khăn nên mãi đến ngày 11 tháng 08 năm 1995, sau 32 năm gián đoạn, tại Phát Diệm mới có lớp khấn lần đầu tiếp theo gồm 16 chị .
Tạ ơn Chúa trong suốt 40 năm là chủ chăn Giáo phận, Đức cha cố Phaolô đã âm thầm lèo lái con thuyền Giáo phận Phát Diệm vượt qua bao sóng gió và gìn giữ đức tin của bao thế hệ tín hữu. Xin Chúa ân thưởng hạnh phúc Nước Trời cho Ngài và cho mỗi người chúng con biết sống thánh ý Chúa mỗi ngày để trở nên chứng nhân Tin Mừng cho tình yêu Chúa.
